Trudno sobie wyobrazić, by książka, która narodziła się w Gdańsku, trafiła na półki w jasnych amerykańskich księgarniach w szare popołudnie, gdy Motława powoli płynie pod średniowiecznymi dźwigami, a wiatr niesie ten charakterystyczny bałtycki chłód. Ale właśnie tak się stało. W Stanach Zjednoczonych książka Magdaleny Grzebałkowskiej, reporterki, biografki i obserwatorki ludzkich sprzeczności, stała się bestsellerem.
Czy ktokolwiek w Gdańsku rzeczywiście się tego spodziewał, wciąż nie wiadomo. Polski reportaż ma długą historię sukcesów, zwłaszcza odkąd literatura faktu Ryszarda Kapuścińskiego wpłynęła na globalną percepcję tego gatunku. Jednak amerykańskie listy bestsellerów to miejsca, gdzie trudno się odnaleźć. Lubią polityczne napięte tematy, wspomnienia celebrytów i widowiska. Europejska literatura faktu, spokojna i dobrze napisana, rzadko trafia na szczyty tych list.
| Kategoria | Szczegóły |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Magdalena Grzebałkowska |
| Rok urodzenia | 1972 |
| Wykształcenie | Uniwersytet Gdański (historia) |
| Zawód | Reporterka, biografka, autorka literatury faktu |
| Najważniejsze książki | Beksińscy. Portret podwójny, 1945. Wojna i pokój |
| Sukces w USA | Anglojęzyczne wydanie na amerykańskich listach bestsellerów |
| Tradycja literacka | Polska szkoła reportażu (epoka po Ryszard Kapuściński) |
| Nagrody | Grand Press, Śląski Wawrzyn Literacki |
| Miejsce zamieszkania | Gdańsk |
| Źródło referencyjne | https://culture.pl |
Jednak twórczość Grzebałkowskiej tak. Amerykańscy czytelnicy, którzy natrafiają na jej „Beksińskich” w języku angielskim. Niepokojąca historia malarza Zdzisława Beksińskiego i jego syna Tomasza urzekła „Portret podwójny”. Historia przesiąknięta jest intymnością i powściągliwością, a nie melodramatem. Z cierpliwością, która w dzisiejszych czasach przewijania wydaje się niemal niemodna, pisze o sztuce, śmierci, samotności i więzach rodzinnych. Odnosi się wrażenie, że coś nieoczekiwanego trafiło w czuły punkt, gdy czyta się, jak amerykańscy recenzenci określają jej pisarstwo jako „chirurgiczne” i „głęboko humanistyczne”.
To osiągnięcie wydaje się zarówno nieoczekiwane, jak i długo oczekiwane.
Zanim zajęła się dziennikarstwem, Grzebałkowska studiowała historię na Uniwersytecie Gdańskim. To akademickie wykształcenie jest oczywiste. Jej reportaże są kontekstualizowane, wielowarstwowe i wymykają się prostym wnioskom. Dorastała jednak również w mieście portowym, na które wpływ miały niepokoje polityczne i strajki stoczniowe, gdzie opowieści o osobistym przetrwaniu i oporze są powszechne. Dzięki temu otoczeniu mogła nauczyć się dostrzegać napięcie pod pozorami spokoju.
Jej niejednoznaczność wydaje się orzeźwiająca dla amerykańskich czytelników, którzy mogą być bardziej przyzwyczajeni do czystych łuków i historii odkupienia. Amerykańscy krytycy wskazują w wywiadach, że autorka nie osądza swoich bohaterów. Raczej tkwi w niejednoznaczności, pozwalając, by sprzeczności wciąż się utrzymywały. Książka może wyróżniać się z tłumu właśnie dzięki tej powściągliwości, która jest rzadka i nieco niepokojąca.
W zeszłym miesiącu egzemplarze książki były wystawione obok Swietłany Aleksijewicz i Joan Didion przed jedną z niezależnych księgarni w Brooklynie. Trudno nie zauważyć tej symboliki. Wcześniej postrzegane jako niszowe, polskie reportaże są teraz z łatwością włączane do globalnego dyskursu literatury faktu. Przed przeczytaniem książki pracownica, która przygotowała wystawę, przyznała, że niewiele wie o Gdańsku. Teraz utożsamia go z literackim głosem, który jest jednocześnie intymny i trafny, a także z Solidarnością i stoczniami.
Polscy autorzy literatury faktu byli przez lata chwaleni w kraju, ale mieli trudności z osiągnięciem znaczącej przewagi na rynku amerykańskim. Bariery obejmują dystans kulturowy, budżety marketingowe i tłumaczenia. Wydawcy i inwestorzy często uważają, że amerykańscy czytelnicy preferują ich własne dramaty. Ten bestseller sugeruje, że założenia ulegają pogorszeniu.
Nazywanie tego punktem zwrotnym jest kuszące, ale takie stwierdzenia zazwyczaj nie sprawdzają się w dłuższej perspektywie. Trendy literackie w Ameryce są znane z nieprzewidywalności. Dzisiejsze objawienie może stać się resztką jutrzejszego zasobu. Jednak wraz ze wzrostem dynamiki – wywiadów w radiu publicznym, artykułów w czasopismach literackich – wydaje się, że to coś więcej niż tylko przelotne zainteresowanie.
Sama Grzebałkowska zdaje się podchodzić do tego ze spokojem. W ostatnich dyskusjach przedkłada rzemiosło nad celebrację. Twierdzi, że woli myśleć o swoich książkach jak o długich reportażach niż biografiach w konwencjonalnym sensie. Ta różnica jest istotna. Oznacza to lojalność wobec zwyczaju, który stawia obserwację wyżej od oceny.
Łatwo zrozumieć, dlaczego ten głos rozbrzmiewał na gdańskiej starówce, gdzie ceglane fasady świadczą o wiekach zawirowań. Nowoczesność niemiecka, polska, wojenna, powojenna i Unii Europejskiej mieszają się w tym mieście, które nauczyło się żyć z warstwami. Jej strony wypełnione są tą wielowarstwową wrażliwością.
Temu sukcesowi towarzyszy również bardziej ogólne pytanie. Czy reportaż literacki wraca do łask w Ameryce? Dłuższa narracja oparta na cierpliwych badaniach wydaje się niemal radykalna w świecie pełnym krótkich komentarzy i gorących ujęć. Nawet jeśli wcześniej czytelnicy nie wyrażali się w ten sposób, zdają się ponownie pragnąć głębi.
Trudno patrzeć na to wszystko bez poczucia dumy – nie tej głośnej, patriotycznej, ale raczej stonowanej świadomości, że historie z wybrzeża Bałtyku można opowiadać szeroko i szeroko, nie tracąc przy tym ich niepowtarzalności. Ufając swojemu głosowi, zamiast go upraszczać, reporterka urodzona w Gdańsku trafiła do głównego nurtu Ameryki.
Nie jest jasne, czy to utoruje drogę innym polskim autorom literatury faktu. Przepływy tłumaczeniowe są kruche, a ekosystemy wydawnicze poruszają się powoli. Coś się jednak zmieniło. Czytelnicy w Ameryce to zauważają.
A gdzieś nad Motławą, może w małym mieszkaniu wypełnionym notatkami z badań i zniszczonymi archiwami, reporter wciąż pracuje – obserwuje, pyta i pisze – prawdopodobnie bardziej skupiony na tworzeniu kolejnego zdania niż na zostaniu bestsellerem.
