Kolejka przed małym kinem na Brooklynie, kilka przecznic od East River, wiła się obok piekarni, która w łagodny wieczór sprzedawała chleb żytni i makowce. Pomiędzy angielskimi zdaniami słychać było polski. Wspomniano o Gdyni. Przedmiotem kolejnej skargi był czynsz. Wewnątrz miał być wyświetlany polski film dokumentalny o emigracji, który ostatecznie subtelnie zdominował festiwalowy dyskurs.
Film „Stany przeszłe”, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „czasy przeszłe”, nie przywiózł do Nowego Jorku aparatury międzynarodowej kampanii reklamowej. Zamiast tego pojawił się z trzema starszymi bohaterami, kilkoma doniczkami polskich kwiatów i kamerą, która była na tyle cierpliwa, że kręciła się po kuchennych stołach i peronach metra. Mimo to stał się swoistą sensacją na Greenpoint Film Festival, zajmując pierwsze miejsce w swojej kategorii i – co ważniejsze – zdobywając nagrodę.
| Kategoria | Informacja |
|---|---|
| Tytuł filmu | Stany przeszłe |
| Reżyseria | Olga Blumczyńska |
| Partner produkcyjny | Muzeum Emigracji w Gdyni |
| Festiwal | Greenpoint Film Festival |
| Lokalizacja | New York City (Greenpoint, Brooklyn) |
| Strona referencyjna | https://greenpointfilmfestival.org |
Greenpoint to coś więcej niż tylko dzielnica Brooklynu. Spacerując po Manhattan Avenue i mijając witryny sklepów z napisami „Apteka” i „Polski Targ Mięsny”, odczuwa się wielowarstwowość czasu. Film zdaje sobie z tego sprawę. Dokument, wyreżyserowany przez Olgę Blumczyńską, byłą pracownicę Muzeum Emigracji w Gdyni, koncentruje się na trojgu polskich imigrantach z różnych pokoleń. Mimo że dzieli ich zaledwie kilka przecznic, ich historie obejmują dekady i kontynenty.
Jedna kobieta wspomina przyjazd do Nowego Jorku na początku lat 80., zdumiona nędzą ulic, ale zdecydowana zostać. Mężczyzna w średnim wieku opowiada o cichym uświadomieniu sobie, że po roku spędzonym za granicą nie ma do czego wracać, a po dwóch latach być może nikt już na niego nie czeka. W parku na Brooklynie najmłodszy bohater, artysta, sadzi polskie kwiaty, aby odtworzyć kolory i zapachy dzieciństwa, które teraz wydaje się jednocześnie bliskie i dalekie.
Amerykańska publiczność mogła oczekiwać nostalgii. Zamiast tego otrzymała coś bardziej niepokojącego. Aby uchwycić wahanie, kamera pozostaje na twarzach w środku zdań. Film odrzuca schematyczne schematy sukcesu. „Stany przeszłe” kładą nacisk na dwuznaczność, przedstawiając emigrację zarówno jako wyzwolenie, jak i stopniową erozję w czasach, gdy migracja często sprowadza się do statystyk lub sloganów.
Starszy mężczyzna w trzecim rzędzie, ze skrzyżowanymi rękami i silnym akcentem, podziękował reżyserowi za „pokazanie ciszy” podczas sesji pytań i odpowiedzi. To stwierdzenie zdawało się unosić w atmosferze. W miarę rozwoju wydarzeń trudno zignorować, jak rzadko narracje imigranckie skupiają się na samotności, nie oferując natychmiastowego odkupienia. Ten film to robi. Daje przestrzeń niepewności.
Poza samą nagrodą, sukces dokumentu w Nowym Jorku wydaje się godny uwagi. Od odejść ekonomicznych po upadku komunizmu po powojenną emigrację, polskie kino od dawna zmaga się z emigracją. Marzenie to było kiedyś przedstawiane w filmach takich jak „Szczęśliwego Nowego Jorku” jako, w najlepszym razie, słodko-gorzkie. Jednak filmy dokumentalne zaczęły podchodzić do tematu w sposób bardziej osobisty, kładąc nacisk na codzienne czynności, takie jak pieczenie chleba, podlewanie roślin i podróżowanie pociągiem G, a nie na widowisko.
To część szerszej zmiany kulturowej. Być może odzwierciedlając naród ponownie zmagający się ze swoją tożsamością, amerykańskie festiwale coraz częściej przyjmują narracje imigrantów. Wygląda na to, że twórcy programów i inwestorzy uważają, że widzowie są gotowi na bardziej stonowane, obserwacyjne opowieści. Nie wiadomo, czy ten entuzjazm się utrzyma. Oklaski na festiwalu nie zawsze przekładają się na długoterminową dystrybucję.
Jednak tego wieczoru na Brooklynie coś wydawało się prawdziwe. Młodsi widzowie rozmawiali o swoich dziadkach przed kinem. Dwudziestokilkuletnia kobieta wyznała, że nigdy nie była w Polsce, ale czuła się zobowiązana, by to zrobić. Dzięki spokojnemu tempu film zdawał się łączyć pokolenia poprzez wrażliwość, czego nie potrafią zrobić dyskusje polityczne.
Język wizualny dokumentu jest stonowany. Tunele są wstrząsane wagonami metra. Wczesnowiosenne kwiaty pokrywają ławkę w parku. Kamera obserwuje, rzadko ingerując. Ostrość emocjonalnych momentów można wytłumaczyć właśnie tą powściągliwością. Wydaje się to jednocześnie nieistotne i znaczące, gdy jeden z bohaterów opowiada o doręczeniu kwiatów do drzwi przyjaciela w trakcie epizodu depresyjnego.
Wydaje się, że powodem, dla którego ten film jest tak udany, jest to, że unika wysuwania wielkich twierdzeń. Nie twierdzi, że emigracja jest triumfem ani tragedią. Sugeruje raczej, że jest stanem, a nie wydarzeniem, i że trwa. Nowojorska publiczność, przyzwyczajona do wielowarstwowych tożsamości, mogłaby zareagować tak pozytywnie na to niuansowane ujęcie.
Nie jest jasne, czy „Stany przeszłe” zdobędą szerokie uznanie poza festiwalami. Umowy dystrybucyjne to delikatna sprawa. Jednak sposób, w jaki film został przyjęty na Greenpoint Film Festival, sugeruje coś ważnego: historie polskiej emigracji nie są już zarezerwowane dla polskich widzów.
Rozmowy w dwóch językach trwały, gdy tłum rozproszył się w brooklyńskiej nocy, a światła neonów odbijały się od mokrego chodnika. Przypominało to raczej spotkanie towarzyskie niż premierę. Ten polski dokument o emigracji mógł odnieść ciche zwycięstwo, przekształcając pokaz w publiczne uznanie, a także zdobywając nagrodę w Nowym Jorku.
